কৃত্ৰিম বুদ্ধিমত্তা: মানৱ সভ্যতাৰ পুনৰ্নিৰ্মাণ নে আত্ম-বিনাশ ?
১. ভূমিকা: যান্ত্ৰিক চেতনাৰ অভ্যুদয়
মানৱ ইতিহাসৰ প্ৰতিটো প্ৰযুক্তিগত বিপ্লৱে সভ্যতাৰ গতিপথ সলনি কৰি আহিছে। অগ্নি আৱিষ্কাৰৰ পৰা আৰম্ভ কৰি চকা, বাষ্পীয় ইঞ্জিন, আৰু ইণ্টাৰনেটলৈকে—প্ৰতিটো আৱিষ্কাৰেই মানুহক প্ৰকৃতিৰ ওপৰত শক্তিশালী কৰি তুলিছিল। কিন্তু একবিংশ শতিকাৰ কৃত্ৰিম বুদ্ধিমত্তা (Artificial Intelligence) হৈছে এনে এক অভূতপূৰ্ব প্ৰযুক্তি, যিয়ে মানুহৰ চিন্তা আৰু সিদ্ধান্ত গ্ৰহণৰ ক্ষমতাক নকল কৰি সভ্যতাৰ আটাইতকৈ মৌলিক স্তম্ভটোকেই প্ৰত্যাহ্বান জনাইছে। ১৯৫৬ চনত ডাৰ্টমাউথ সম্মিলনত ‘Artificial Intelligence’ শব্দটোৰ জন্ম হৈছিল যদিও ২০২২ চনত OpenAI ৰ ChatGPT-ৰ আত্মপ্ৰকাশে ইয়াক সাধাৰণ মানুহৰ হাতৰ মুঠিলৈ আনিছে। আজি AI কেৱল এটা ‘সঁজুলি’ নহয়, ই এক ‘সহযাত্ৰী’ হৈ পৰিছে। কিন্তু এই সহযাত্ৰীৰ বুদ্ধি মানৱ নিয়ন্ত্ৰণৰ পৰা ওলাই গৈ নিজা লক্ষ্য স্থিৰ কৰি ল'ব পাৰিব নেকি ?—সেই উদ্বেগই [p(doom) বা ধ্বংসৰ সম্ভাৱনা] বিজ্ঞানী আৰু দাৰ্শনিকক একেৰাহে জাগ্ৰত কৰি ৰাখিছে।
২. শিক্ষাক্ষেত্ৰত AIৰ বৈপ্লৱিক প্ৰভাৱ আৰু বিপদ:
শিক্ষা ব্যৱস্থা হৈছে AI ৰ প্ৰভাৱৰ আটাইতকৈ স্পষ্ট আৰু সংবেদনশীল ক্ষেত্ৰ। ইয়াত AI য়ে দুয়োটা ধাৰৰ ফল দেখুৱাইছে—এফালেদি শিক্ষাৰ গুণগত মান উন্নীত কৰাত আশাৰ সঞ্চাৰ কৰিছে, আনফালেদি শিক্ষাৰ প্ৰকৃত উদ্দেশ্য অৰ্থাৎ ‘সমালোচনাত্মক চিন্তা’ক সংকটৰ সন্মুখীন কৰাৰ আশংকা প্ৰৱল কৰি তুলিছে।
সুযোগ (Opportunities):
ক) ব্যক্তিগতকৃত শিক্ষণ (Personalized Learning): AI-চালিত প্লেটফৰ্মে (যেনে- Khanmigo, Duolingo প্লেটফৰ্ম) প্ৰতিজন শিক্ষাৰ্থীয়ে কিমান পটুতাৰে (Proficiency) পাঠ আয়ত্ত কৰিছে আৰু কিমান দ্ৰুতগতিত (Speed) আগবাঢ়িব পাৰে, সেই তথ্য বিশ্লেষণ কৰি AI-য়ে ব্যক্তিগত পাঠ্যক্ৰম প্ৰস্তুত কৰে। ই 'এক আকাৰ সকলোৰে বাবে’ (One-size-fits-all) পদ্ধতি ভাঙি পেলাইছে।
খ)প্ৰশাসনিক স্বয়ংক্ৰিয়কৰণ: মূল্যায়ন (Grading), উপস্থিতি, আৰু ৰিপৰ্ট তৈয়াৰ কৰাত AI য়ে শিক্ষকৰ সময় ৰাহি হোৱাত সহায় কৰে, যাৰ ফলত তেওঁলোকে ছাত্ৰৰ সৈতে সৃষ্টিশীল আৰু মানসিক বিকাশৰ কামত মনোনিৱেশ কৰিব আহৰি পায়।
গ)অসমৰ প্ৰেক্ষাপট: অসম চৰকাৰে একাদশ শ্ৰেণীৰ পৰা AI বিষয় আৰম্ভ কৰিছে । এইক্ষেত্ৰত গুগুল-ইউনিচেফৰ সহায়ত অসমীয়া ভাষাত 'Google AI Educator Series' উপলব্ধ কৰাইছে। IIT গুৱাহাটীয়ে ডাটা ছায়েন্সৰ পাঠ্যপুথি তৈয়াৰ কৰি স্থানীয় প্ৰতিভাৰ বিকাশত অগ্ৰণী ভূমিকা লৈছে। যিটো অসমৰ শিক্ষাৰ্থীসকলৰ বাবে অতি আশাব্যঞ্জক খবৰ।
আশংকা (Challenges):
ক) বৌদ্ধিক অলসতা (Cognitive Offloading): ChatGPTৰ দৰে Generative AI-ৰ সহজলভ্যতাই ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলক আত্মসাৎকাৰী (Plagiarism) কৰি তুলিছে। [আত্মসাৎকাৰী" (Plagiarism) শব্দটো ইংৰাজী 'Plagiarism' ৰ অসমীয়া প্ৰতিশব্দ। সাধাৰণ অৰ্থত ই হ’ল অন্য কাৰোবাৰ লিখা, চিন্তা, গৱেষণা বা সৃষ্টিশীল কাম নিজৰ বুলি দাবী কৰা, মূল লিখকৰ অনুমতি নোলোৱাকৈ বা তেওঁৰ নাম উল্লেখ নকৰাকৈ ব্যৱহাৰ কৰাক বুজায়।] গৱেষণাত দেখা গৈছে যে AI-ৰ ওপৰত অধিক নিৰ্ভৰশীল ছাত্ৰসকলৰ সমস্যা সমাধানৰ দক্ষতা বহুখিনি কমি যাব পাৰে। কাৰণ আনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল হ'লে নিজৰ মগজু অকামিলা হৈ পৰাত প্ৰভাৱ পেলায়।
খ) ডিজিটেল বিভাজন (Digital Divide): অসমৰ গ্ৰাম্য অঞ্চলত স্থিৰ ইন্টাৰনেট আৰু স্মাৰ্ট ডিভাইচৰ অভাৱে AI-ৰ সুবিধা অৰিহণা যোগোৱাত বাধা সৃষ্টি কৰিছে। ধনী আৰু দৰিদ্ৰ বিদ্যালয়ৰ মাজত ‘এআই বৈষম্য’ গঢ় লৈ উঠিব পাৰে।
গ) তথ্য সুৰক্ষা: শিক্ষাৰ্থীৰ সংবেদনশীল তথ্য (Biometrics) সংগ্ৰহ কৰা AI প্লেটফৰ্মবোৰ হেকিং আৰু অপব্যৱহাৰৰ উচ্চ আশংকাত আৱদ্ধ হৈ থাকে।
৩. কেৱল শিক্ষা নহয়: স্বাস্থ্য, অৰ্থনীতি আৰু যুদ্ধক্ষেত্ৰতো AI ৰ প্ৰভাৱ মনকৰিবলগীয়া:
কৃত্ৰিম বুদ্ধিমত্তাৰ স্পৰ্শ কেৱল শিক্ষাৰ মহলতে সীমাবদ্ধ নাথাকি সমাজৰ প্ৰতিটো অণু-পৰমাণুত প্ৰৱেশ কৰিব ধৰিছে।
ক) চিকিৎসা বিজ্ঞান: Google ৰ 'AlphaFold' প্ৰযুক্তিয়ে প্ৰ’টিনৰ গঠন অতিকৈ স্পষ্টভাৱে চিনাক্ত কৰি কঠিন ৰোগ (যেনে- কেঞ্চাৰ, এলঝাইমাৰ)ৰ ঔষধ আৱিষ্কাৰৰ সময় ১০ বছৰৰ পৰা কেইবামাহলৈ হ্ৰাস কৰাত সহায় কৰিছে। ইয়াৰোপৰি, AI-চালিত ৰবটিক চাৰ্জাৰী (যেনে- দা ভিঞ্চি চিষ্টেম)য়ে অতি সূক্ষ্ম অস্ত্ৰোপচাৰ সম্ভৱ কৰি তুলিছে। ইয়ে মানৱ সভ্যতাৰ উত্থান ঘটাত সহায় কৰিছে।
খ) অৰ্থনীতি আৰু কৰ্মসংস্থাপন: মেকিনজী (McKinsey)ৰ প্ৰতিবেদন অনুসাৰে, ২০৩০ চনলৈকে বিশ্বজুৰি প্ৰায় ৮০ কোটি (800 million) চাকৰি স্বয়ংক্ৰিয় হ'ব পাৰে। কিন্তু ইয়াৰ বিপৰীতে, AI-ই ডাটা ইঞ্জিনিয়াৰ, এআই এথিচিষ্ট, আৰু প্ৰম্পট ইঞ্জিনিয়াৰৰ দৰে নতুন কৰ্মসংস্থাপনৰ সৃষ্টি কৰিছে। গতিকে প্ৰত্যাহ্বানটো হৈছে ‘চাকৰি সলনি’ হৈছে কিন্তু ‘মানুহৰ প্ৰয়োজনীয়তা’ নাইকিয়া হোৱা নাই। তদুপৰি IMFৰ পৰিসংখ্যা অনুসৰি বিশ্বৰ ৪৫% চাকৰি AI-ৰ দ্বাৰা প্ৰভাৱিত হৈছে। সেয়ে আজিৰ দিনত মানুহে চাকৰি কৰিবলৈ নিজকে এ,আই সদৃশ চৰিত্ৰ সৃষ্টি কৰিবলৈ বাধ্য হৈ পৰিছে।
গ) সামৰিক আৰু সুৰক্ষা: স্বায়ত্তশাসিত ড্ৰোন (Lethal Autonomous Weapons) আৰু চাইবাৰ যুদ্ধত AI-ৰ ব্যৱহাৰে যুদ্ধৰ নিয়ম সলনি কৰি দিছে। আনকি মানুহৰ সিদান্ত অবিহনে কোনো যন্ত্ৰই ‘গুলী’ চলোৱাৰ অনুমতি পাবনে ?—সেই নৈতিক প্ৰশ্নই আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ত তীব্ৰ বিতৰ্কৰ সৃষ্টি কৰিছে।
৪. মানৱ সভ্যতাৰ বাবে অস্তিত্বমূলক সংকট: p(doom) আৰু AGI
বিজ্ঞানীসকলৰ মাজত p(doom)ৰ অনুমান ০%ৰ পৰা প্ৰায় ১০০%লৈকে বিস্তৃত। ২০২৩ চনত ২,৭৭৮ গৰাকী AI গৱেষকৰ জৰীপত ইয়াৰ গড় সম্ভাৱনা আছিল ১৪.৪%, আনহাতে 'AIৰ গডফাদাৰ' Geoffrey Hinton-এ এই সম্ভাৱনা ১০%ৰ পৰা ২০% বুলি গণ্য কৰে। এই পৰিসংখ্যই আধুনিক মানুহক সচকিত কৰি তুলিছে।" অতি বুদ্ধিমান Artificial General Intelligence (AGI), অৰ্থাৎ যি যন্ত্ৰই মানুহৰ দৰে সকলো ধৰণৰ কাম কৰিব পাৰে, ই যদি মানুহৰ ‘নিয়ন্ত্ৰণ’ৰ পৰা ওলাই যায়, তেন্তে সি নিজৰ অস্তিত্ব ৰক্ষা কৰিবলৈ মানুহক বাধা হিচাপে গণ্য কৰিব পাৰে।
তদুপৰি, আটাইতকৈ ভয়াৱক কথাটো হৈছে—আমি AI-ক মানুহৰ দৰে কৰিবলৈ যিমান চেষ্টা চলাইছো, সিমানেই আমি মানুহক যন্ত্ৰৰ দৰে আচৰণ কৰিবলৈ বাধ্য কৰাইছো। ‘পাৰফৰমেন্স মেট্ৰিক্স’, ‘কে-পিআই’, আৰু ‘প্ৰডাকটিভিটি’ৰ নামত আমি আমাৰ সৃষ্টিশীলতা আৰু মানসিক সুস্থতাক বলি দিছো। গতিকে প্ৰকৃত ভাবুকি হৈছে যন্ত্ৰই মানুহক আক্ৰমণ কৰা নহয়, বৰঞ্চ যন্ত্ৰৰ সাঁচত মানুহক ঢালি দিবলৈ আপ্ৰাণ চেষ্টা কৰা হৈছে ।
৫. অসম আৰু উত্তৰ-পূবাঞ্চলৰ বাবে বিশেষ প্ৰত্যাহ্বান
ভাৰতৰ অন্যান্য প্ৰান্তৰ তুলনাত অসমে AI যুগত দুটা বিশেষ বাধাৰ সন্মুখীন হৈছে:
১. ভাষাগত প্ৰত্যাহ্বান: অসমীয়া ভাষা AI মডেলৰ বাবে ‘নিম্ন-উপলব্ধ সম্পদ’ (Low-resource language)। ChatGPT বা Gemini ই অসমীয়াত সঠিক উত্তৰ দিবলৈ সংগ্ৰাম কৰে। এই ভাষাগত বৈষম্যই অসমীয়া মাধ্যমৰ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীক পিছপেলাই ৰাখিব পাৰে।
২. অবকাঠামোগত দূৰ্বলতা: গ্ৰাম্য অঞ্চলত বিদ্যুৎ বিভ্ৰাট আৰু ধীৰ গতিৰ ইণ্টাৰনেটে AI-নিৰ্ভৰ শ্ৰেণীকোঠা বাস্তৱায়িত কৰাত প্ৰতিবন্ধকতা সৃষ্টি কৰাত প্ৰভূত্ব প্ৰভাৱ পেলোৱাৰ সম্ভাৱনা নুই কৰিব নোৱাৰি।
এই সমস্যা সমাধানৰ বাবে চৰকাৰী আৰু বেচৰকাৰী সংস্থাই অসমীয়া ভাষাত Corpus (তথ্য সংগ্ৰহ) বৃদ্ধি কৰিব লাগিব আৰু অফলাইন (Offline) AI টুলৰ বিকাশলৈ গুৰুত্ব দিব লাগিব। Corpus হ’ল এটা 'পুথিভঁৰাল' (Library)। 'Corpus বৃদ্ধি' মানে হ’ল সেই পুথিভঁৰালটোত যিমান পাৰি বেছিকৈ অসমীয়া কিতাপ-বাক্য জমা কৰা। যিমানেই ডাঙৰ পুথিভঁৰাল হ'ব, সিমানেই AIয়ে অসমীয়া ভাষা শিকিবলৈ সহজ পাব আৰু আমি ChatGPTক অসমীয়াত সুধিলে সি ভালকৈ উত্তৰ দিব পাৰিব। বৰ্তমান সময়ত ChatGPT বা Gemini ইহঁতক যি 'খাদ্য' (অৰ্থাৎ তথ্য) খুওৱা হৈছে, তাৰ ৯৯% ইংৰাজী বা হিন্দী। সেয়ে ভালদৰে উত্তৰ দিব নোৱাৰে। যেনে আপুনি এজন শিশুক শিক্ষা দিবলৈ গৈ কেৱল ৫টা বাক্য দেখুৱালে—সি ভালদৰে কথা ক'ব নোৱাৰে। ঠিক তেনেকৈ, AI-ক যদি অসমীয়াৰ ৫০ লাখ বাক্যৰ সলনি মাথোঁ ৫০ হাজাৰ বাক্য দেখুওৱা হয়, তেন্তে সি অসমীয়াত ভুল বা অদ্ভুত উত্তৰ দিবই, ই নিশ্চিত।
৬. উপসংহাৰ: মানৱতাৰ নিয়ন্ত্ৰণতে ভৱিষ্যত
কৃত্ৰিম বুদ্ধিমত্তা কোনো অভিশাপ নহয়, কিন্তু অন্ধ বিশ্বাসও নহয়। এই প্ৰযুক্তিয়ে আমাক এটা নদীৰ দৰে লৈ যাব পাৰে—সাঁতুৰি থাকিলে পাৰলৈ যাম, তাতেই ডুব গ'লে বৈ যাম। শিক্ষাক্ষেত্ৰ হওক বা যুদ্ধক্ষেত্ৰ, AI সদায় আমাৰ হাতৰ সঁজুলি হৈ থাকিব লাগে, কেতিয়াও আমাক চলোৱা গৰাকী বা হৰ্তাকৰ্তা হ'ব নালাগে । অসমৰ দৰে অঞ্চলত শিক্ষকক কেৱল AI চলাবলৈ নহয়, AI কেনেকৈ নিৰপেক্ষ আৰু নৈতিকভাৱে ব্যৱহাৰ কৰিব তাৰো প্ৰশিক্ষণৰ প্ৰয়োজন।
তদুপৰি আমি যন্ত্ৰৰ বাবে সভ্যতা গঢ়াৰ পৰিৱৰ্তে ‘মানৱ-কেন্দ্ৰিক AI’ (Human-centric AI)-ৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিব লাগিব। উপসংহাৰত ক’ব পাৰি যে—AIয়ে উত্তৰ দিব পাৰে, কিন্তু প্ৰশ্নটো আমাকে সুধিব লাগিব। আৰু যেতিয়ালৈকে আমাৰ বিচাৰ-বুদ্ধি আৰু নৈতিকতা জাগ্ৰত থাকে, তেতিয়ালৈকে AI মানৱ সভ্যতাৰ বাবে ধ্বংসাত্মক নহৈ অমৃত সমান হৈ থাকিব।
লেখাটো পঢ়ি চোৱাৰ বাবে আপোনাক আন্তৰিক ধন্যবাদ জ্ঞাপন কৰিলোঁ।
🌲🌲🌲🌲🌲🌲🌲🌲🌲🌲🌲🌲🌲🌲🌲
No comments:
Post a Comment
dudulsonowal32@gmail.com