অসমৰ বানপানী সমস্যা : কাৰণ, প্ৰভাৱ আৰু সমাধানৰ সম্ভাৱনা।
অসমৰ বানপানীৰ দৃশ্য ( সংগৃহীত)
অসম এখন বানপানী-প্ৰৱণ ৰাজ্য। জন্মলগ্নৰে পৰা আমি প্ৰত্যক্ষ কৰি আহিছোঁ যে মথাউৰি ভগা, নদীৰ পাৰ এৰি পানী সোমোৱা, ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ উপচি পৰা বাঢ়নী আৰু অতিবৃষ্টিৰ ফলত ৰাজ্যখনৰ বিভিন্ন প্ৰান্তত বানপানী হয়। অসমৰ জ্বলন্ত সমস্যাসমূহৰ মাজত বানপানী অন্যতম। বাৰিষা কাল অৰ্থাৎ ‘আহাৰ’ মাহৰ পৰাই এই দুৰ্যোগে ৰূপ লয়। যদিও ই প্ৰাকৃতিক দুর্যোগ, ইয়াৰ তীব্ৰতা আৰু বিস্তৃতি বৃদ্ধি কৰাত আমাৰ মানুহৰ কুকৰ্মৰো যথেষ্ট অৰিহণা আছে।
বানপানীৰ মূল কাৰণসমূহ হ’ল—
১) নদ-নদীৰ গভীৰতা হ্ৰাস,
২) প্ৰৱল মৌচুমী বৰষুণ,
৩) নদীৰ দাঁতি-কাষৰ বনভূমি ধ্বংস, আৰু
৪) ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদীৰ ধাৰণক্ষমতা হ্ৰাস আৰু উপচি পৰা পানী।
কাৰণসমূহৰ বিশ্লেষণ :
১) নদ-নদীৰ গভীৰতা হ্ৰাস :
অসমৰ মানচিত্ৰত নদ-নদীৰ জাল বিস্তৃত। ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ লগত উত্তৰৰ পৰা ৫৭খন আৰু দক্ষিণৰ পৰা ৩৩খন উপনৈ যোগ হৈ মুঠ ৯০খন নদী আছে। বাৰিষাৰ প্ৰৱল বৰষুণত এই নদ-নদী পানীৰে উপচি পৰে আৰু বিস্তীৰ্ণ অঞ্চল বোৰাই পেলায়। ইয়াৰ মুখ্য কাৰণ হ’ল নদীৰ গভীৰতা হ্ৰাস। মানুহৰ কুকৰ্মই ইয়াত মুখ্য ভূমিকা গ্ৰহণ কৰিছে—কল-কাৰখানাৰ তৈলজাতীয় পদাৰ্থ, অপচনশীল প্লাষ্টিক, গৃহনিৰ্মাণৰ পেলনীয়া সামগ্ৰী আদি নদীত পেলোৱাৰ ফলত নদীৰ তলিত এইবোৰ জমা হয়। ইয়াৰ লগত পলস আৰু বালি মিলি বালিচাপৰিৰ সৃষ্টি কৰে। লগতে, খহনীয়া ৰোধ কৰিবলৈ প্ৰায়ে ব্যৱহাৰ কৰা পাৰ্কিউপাইন পদ্ধতিৰ পকা খুটাবোৰেও পানীৰ সোঁত সলাই বালি জমা হোৱাত সহায় কৰে। ফলত নদীৰ গভীৰতা দিনে দিনে কমি আহিছে।
২) প্ৰৱল মৌচুমী বৰষুণ :
জেঠ মাহ সোমোৱাৰ লগে লগে মৌচুমী বায়ু অসমত প্ৰৱেশ কৰে আৰু নেৰানেপেৰা বৰষুণ আৰম্ভ হয়। অতি বৃষ্টিপাতে খাল-বিল, নদ-নদী আৰু পথাৰসমূহ পানীৰে পৰিপূৰ্ণ কৰি বিস্তীৰ্ণ অঞ্চল বোৰাই পেলায়। লগতে ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ উফন্দি উঠা পানীয়ে দাঁতি-কাষৰীয়া অঞ্চল প্লাৱিত কৰে। এই প্ৰাকৃতিক পৰিঘটনাই বানপানীৰ মূল সূত্ৰপাত ঘটায় যদিও মানৱীয় কাৰণে ইয়াৰ মাত্ৰা বহুগুণে বৃদ্ধি কৰে।
৩) নদীৰ দাঁতি-কাষৰ বনধ্বংস :
গছ-গছনিৰ শিপাই মাটি সাৱটি ধৰি ৰাখে। নদীৰ পাৰত উদ্ভিদ থাকিলে পাৰ কোমল নহৈ টান হৈ থাকে আৰু পানী বঢ়া বা কমাৰ সময়ত খহি নপৰে। কিন্তু বন ধ্বংস হ’লে পাৰৰ মাটি সহজে খহি নদীত পৰে, যাৰ ফলত নদীৰ গভীৰতা কমি যায় আৰু বানপানীৰ সম্ভাৱনা বাঢ়ে। গছ-গছনিয়ে পানীৰ বেগ কমাই দিয়ে । সেয়ে নদীৰ পাৰত বৃক্ষৰোপণ অতি প্ৰয়োজনীয়।
৪) ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদীৰ ধাৰণক্ষমতা হ্ৰাস :
শদিয়াৰ পৰা ধুবুৰীলৈ বৈ অহা ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদী আজিকালি পূৰ্বৰ তুলনাত বহু বিস্তৃত হৈ পৰিছে, কিন্তু ইয়াৰ গভীৰতা কমি গৈছে। পূৰ্বে অসমত জনসংখ্যা কম আছিল, বেছি খাল-বিল আৰু হাবি আছিল, যিয়ে বৰষুণৰ পানী ধৰি ৰাখিছিল। বৰ্তমান সেই বিলসমূহ পুতি ঘৰ-দালান সজা হৈছে, যাৰ ফলত অলপ বৰষুণতে পানী জমা হয়। লগতে ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ মাজভাগত বালিচাপৰি গঢ় লৈ নদীয়ে সুঁতি সলাইছে। শদিয়াৰ পাৰঘাটৰ দূৰত্ব নব্বৈ দশকৰ আগতে প্ৰায় তিনি কিলোমিটাৰ আছিল, এতিয়া সেয়া তিনিগুণ হৈ পৰিছে। পাগলাদিয়া, দিহিং আদি উপনৈৰ সংগমস্থল হোৱাৰ বাবেও ই বহল হৈছে, কিন্তু খহনীয়া আৰু পলস থিতাপি লোৱাৰ বাবে নদীখনৰ আগৰ গভীৰতা আজি নাই।
সমাধানৰ দিশ (ইতিবাচক আৰু কাৰ্যকৰী পন্থা)
বানপানী সম্পূৰ্ণৰূপে ৰোধ কৰা অসম্ভৱ যদিও বৈজ্ঞানিক, সামাজিক আৰু দীৰ্ঘম্যাদী পৰিকল্পনাৰে ইয়াৰ প্ৰভাৱ বহু পৰিমাণে হ্ৰাস কৰিব পাৰি। ইয়াৰ বাবে চৰকাৰী পদক্ষেপৰ লগতে ৰাইজৰ সচেতনতাও অত্যাৱশ্যক।
১) বৈজ্ঞানিক পদ্ধতিৰে নদী খনন (Dredging) আৰু মথাউৰি নিৰ্মাণ :
ব্ৰহ্মপুত্ৰ আৰু মুখ্য উপনৈসমূহৰ গভীৰতা বৃদ্ধি কৰিবলৈ নিয়মীয়াভাৱে খনন কাৰ্য চলাব লাগে। খননৰ সময়ত উলিওৱা বালি-পলস সঠিকভাৱে কৃষি বা ঔদ্যোগিক কামত ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি। দুয়োপাৰে মথাউৰি নিৰ্মাণ কৰিব লাগে। মথাউৰিৰ পানীৰ ফালৰ পাৰখণ্ডখন কমেও তিনি ফুট তললৈ বৈজ্ঞানিক পদ্ধতিৰে (RCC বা ৰিভেটমেণ্ট) পকীকৰণ কৰিব লাগে, যাতে পানীয়ে খহাই নিব নোৱাৰে।
২) জলাশয় বা বিলসমূহ পুনৰুদ্ধাৰ :
অসমৰ ডাঙৰ ডাঙৰ বিল (পুখুৰী, দখাৱৈ) সমূহ মাটিৰে পূটি দিয়া বন্ধ কৰি ইয়াক পুনৰ খনন কৰি প্ৰাকৃতিক জলাধাৰ হিচাপে গঢ়ি তোলা উচিত। এই বিলবোৰে বৰষুণৰ পানী ধৰি ৰাখি নদীৰ ওপৰৰ চাপ কমায় আৰু ভূমিগত পানীৰ স্তৰ (Water Table) বজাই ৰাখে।
৩) দাঁতি-কাষৰীয়া বৃক্ষৰোপণ আৰু বন সংৰক্ষণ :
ক) নদীৰ পাৰত বিশেষকৈ দ্ৰুতগতিত বাঢ়ি উঠা আৰু শিপা থকা স্থানীয় প্ৰজাতিৰ (যেনে- শিমলু, কদম, বৰগছ) গছ ৰোপন কৰিব লাগে।
খ) ৰাজ্যৰ প্ৰতিখন গাঁৱে নিজা ‘বৃক্ষ দিৱস’ পালন কৰি গছ ৰোপণ কৰাৰ লগতে আলপৈচান ধৰাৰ ব্যৱস্থা কৰিব লাগে। ইয়াৰ লগতে গছ নিধন সম্পূৰ্ণৰূপে নিয়ন্ত্ৰণ কৰিবলৈ কঠোৰ আইন কাৰ্যকৰী কৰিব লাগে।
৪) আৱর্জনা পৰিচালনা আৰু নিষ্কাষণ ব্যৱস্থা :
ক) প্লাষ্টিক, পলিথিন আদি অপচনশীল পদাৰ্থ নদীত পেলোৱাত সম্পূৰ্ণ নিষেধাজ্ঞা আৰু জৰিমণা প্ৰণয়ন কৰিব লাগে।
খ)প্ৰতিটো ঘৰ সাজোতে অতি কমেও তিনি মিটাৰ প্ৰস্থৰ নলা খন্দাটো বাধ্যতামূলক কৰি মূল নলাৰ সৈতে সংযোগ কৰোৱাব লাগে, যাতে বৰষুণৰ পানী সহজে উলাই যাব পাৰে।
৫) বানপানী পূৰ্বনিৰ্ণয় (Floodplain Zoning) আৰু বসতি নিয়ন্ত্ৰণ :
নদীৰ পাৰৰ কাষৰীয়া স্থান (বানপানী সম্ভাৱ্য অঞ্চল) চিনাক্ত কৰি, সেই অঞ্চলত স্থায়ী অট্টালিকা সজাত ৰোধ কৰিব লাগে। খেতি-বাতি বা অস্থায়ী ঘৰহে গঢ়িবলৈ অনুমতি দিব লাগে।
৬) আধুনিক মনিটৰিং আৰু দ্ৰুত সতৰ্ক ব্যৱস্থা :
ব্ৰহ্মপুত্ৰ আৰু উপনৈসমূহৰ পানীৰ স্তৰ নিয়মীয়াভাৱে জুখি পূৰ্বানুমান কৰা পদ্ধতি (Early Warning System) আধুনিকীকৰণ কৰিব লাগে। চেলুলাৰ নেটৱৰ্ক আৰু মোবাইল এপৰ মাধ্যমেৰে প্ৰতি ঘণ্টাত পানীৰ তথ্য প্ৰদান কৰিলে লোকসকল সাৱধান হ’ব পাৰে।
৭) দীৰ্ঘম্যাদী সমগ্ৰ পৰিকল্পনা (Master Plan) :
অসমৰ সমস্যা সমাধান সম্পূৰ্ণৰূপে কেইটামান মাহ বা কেইটামান বছৰৰ কাম নহয়। সৰ্বানন্দ সোণোৱাল চৰকাৰে লোৱা ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ দুয়োপাৰে পথ আৰু খননৰ সিদ্ধান্ত অতি প্ৰশংসনীয় আছিল। কিন্তু ইয়াক কাৰ্যকৰী কৰিবলৈ ২০-৩০ বছৰীয়া এটা স্বাধীন ‘ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকা পৰিকল্পনা আয়োগ’ গঠন কৰি ৰাজনীতিৰ উৰ্দ্ধত এই কাম চলোৱা উচিত আছিল। কিন্তু দুৰ্ভাগ্য , সেইটো কাৰ্যকৰী হৈ নুঠিল।
উপসংহাৰ
অসমৰ বানপানী সমস্যা অতি জটিল আৰু ইয়াক সম্পূৰ্ণৰূপে নাশ কৰা সম্ভৱ নহয়। কিন্তু মানুহৰ অৱহেলা, বন ধ্বংস আৰু অপচনশীল পদাৰ্থৰ বোজা যদি আমি কমাই আনিব পাৰোঁ, পৰিৱেশৰ প্ৰতি সচেতন হওঁ আৰু দীৰ্ঘম্যাদী বৈজ্ঞানিক পৰিকল্পনা গ্ৰহণ কৰোঁ, তেন্তে অৱশ্যে এই দুৰ্যোগৰ প্ৰভাৱ বহু পৰিমাণে হ্ৰাস পাব। প্ৰকৃতিয়ে আমাক যি দিয়ে, আমি সঠিক জ্ঞান আৰু দায়িত্ববোধেৰে তাৰ সৈতে খাপ খুৱাই চলিবই লাগিব। যদি চৰকাৰ আৰু ৰাইজ একত্ৰিত হওঁ, তেন্তে এক সুন্দৰ, নিৰাপদ আৰু বানপানী-মুক্ত অসম গঢ়াৰ সপোন সত্য হৈ পৰিব।
প্ৰৱন্ধটো পঢ়ি চোৱাৰ বাবে আপোনাক আন্তৰিক ধন্যবাদ জ্ঞাপন কৰিলোঁ।
🌲🌲🌲🌲🌲🌲🌲🌲🌲🌲🌲🌲🌲🌲🌲🌲🌲
