(ত্ৰয়োদশ খণ্ড)
সত্যৰ সৈতে মোৰ পৰীক্ষা-নিৰীক্ষা
এখন আত্মজীৱনী
মূল লেখক: মোহনদাস কৰমচাদ্ গান্ধী
অসমীয়া অনুবাদ : দুদুল সোণোৱাল ।
25.
মোৰ অসহায়তা
এইটো কোৱা টো সহজ আছিল কিন্তু বাৰত অনুশীলন কৰাটো কঠিন আছিল। মই আইনবোৰ পঢ়িছিলো কিন্তু আইন কেনেদৰে অনুশীলন কৰিব লাগে শিকা নাছিলো। মই আগ্ৰহেৰে 'লিগাল মেক্সিম' পঢ়িছিলো, কিন্তু সেইবোৰ মোৰ বৃত্তিত কেনেদৰে প্ৰয়োগ কৰিব লাগে নাজানিছিলো। 'চিক ইউটেৰ টুও উট এলিয়েনিয়াম নন লেডাচ' (আপোনাৰ সম্পত্তি এনেদৰে ব্যৱহাৰ কৰক যাতে আনৰ সম্পত্তি ক্ষতি নহয়।) সেইবোৰৰ ভিতৰত এটা আছিল, কিন্তু এজন গ্ৰাহকৰ সুবিধাৰ বাবে এজনে কেনেকৈ এই মেক্সিমটো খালী কৰিব পাৰে জানিবলৈ মই ক্ষতিগ্ৰস্ত হৈছিলোঁ। মই এই মেক্সিমৰ সকলো আগশাৰীৰ গোচৰ পঢ়িছিলো কিন্তু তেওঁলোকে মোক আইনৰ অনুশীলনত ইয়াৰ প্ৰয়োগৰ ওপৰত কোনো আস্থা দিয়া নাছিল । ইয়াৰ উপৰিও, মই ভাৰতীয় আইনৰ একো শিকিব পৰা নাছিলো। মোৰ হিন্দু আৰু মহোমেদান আইনৰ সামান্যতম ধাৰণা নাছিল। মই আনকি এটা প্লেইণ্ট কেনেদৰে খচৰা প্ৰস্তুত কৰিব লাগে শিকি নাছিলো আৰু সম্পূৰ্ণৰূপে সাগৰত অনুভৱ কৰিছিলো। মই ছাৰ ফেৰোজেশ্বাহ মেহতাৰ বিষয়ে শুনিছিলো যি আইন আদালতত সিংহৰ দৰে গৰ্জন কৰিছিল। মই কেনেকৈ ভাবিছিলো, তেওঁ ইংলেণ্ডত কলাটো শিকিব পাৰিলেহেঁতেন নেকি ?
তেওঁৰ আইনী কুশলতা আহৰণ কৰাটো মোৰ বাবে কেতিয়াবা প্ৰশ্নৰ বাহিৰত আছিল, কিন্তু মই আনকি পেছাটোৰ দ্বাৰা জীৱিকা শিকিব পাৰিম নে নাই সেই বিষয়ে মোৰ গুৰুতৰ সন্দেহ আছিল। মই আইন অধ্যয়ন কৰি থাকোতে এই সন্দেহ আৰু উদ্বেগত ভাগি পৰিছিলো। মই মোৰ কিছুমান বন্ধুক মোৰ অসুবিধাবোৰ গোপনে কৈছিলো।
তেওঁলোকৰ এজনে পৰামৰ্শ দিছিল যে মই দাদাভাই নৰোজীৰ পৰামৰ্শ ল'ব লাগে। মই ইতিমধ্যে কৈছো যে যেতিয়া মই ইংলেণ্ডলৈ গৈছিলো মোৰ ওচৰত দাদাভাইৰ পৰিচয়ৰ এটা টোকা আছিল। মই বহু পলমকৈ ইয়াৰ সুবিধা লৈছিলো। মই ভাবিছিলো যে সাক্ষাৎকাৰৰ বাবে ইমান ডাঙৰ মানুহক কষ্ট দিয়াৰ মোৰ কোনো অধিকাৰ নাই।
যেতিয়াই তেওঁৰ দ্বাৰা এটা ঠিকনা ঘোষণা কৰা হৈছিল, মই ইয়াত উপস্থিত থাকিম, হলৰ এটা কোণৰ পৰা তেওঁৰ কথা শুনিম আৰু মোৰ চকু আৰু কাণ ভোজ খাই আঁতৰি যাম।
তেওঁ এটা সংগঠন প্ৰতিষ্ঠা কৰা শিক্ষাৰ্থীসকলৰ সৈতে ঘনিষ্ঠ সম্পৰ্কত আহিবলৈ, মই ইয়াৰ সভাবোৰত উপস্থিত আছিলোঁ আৰু ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলৰ বাবে দাদাভাইৰ অনুৰোধ আৰু তেওঁৰ প্ৰতি পিছৰজনৰ সন্মানদেখি আনন্দিত হৈছিলোঁ। সময়ৰ ভিতৰতে মই তেওঁৰ ওচৰত পৰিচয়ৰ টোকা দিবলৈ সাহস সংগ্ৰহ কৰিছিলো।
তেওঁ ক'লে, "আপুনি যেতিয়াই বিচাৰে আহি মোৰ পৰামৰ্শ ল'ব পাৰে।" কিন্তু মই কেতিয়াও তেওঁৰ প্ৰস্তাৱৰ সুবিধা লোৱা নাছিলো। মই আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰয়োজনীয়তা অবিহনে তেওঁক কষ্ট দিয়াটো ভুল বুলি ভাবিছিলো। সেয়েহে মই সেই সময়ত দাদাভাইৰ ওচৰত মোৰ অসুবিধাবোৰ জমা দিবলৈ মোৰ বন্ধুবৰ্গৰ পৰামৰ্শ গ্ৰহণ কৰিবলৈ সাহস কৰা নাছিলোঁ।
মই এতিয়া পাহৰি গৈছো যে সেই জন বন্ধুই নে আন কোনোবাই মোক শ্ৰীযুত প্ৰেডেৰিক পিনকাটক লগ কৰিবলৈ পৰামৰ্শ দিছিল। তেওঁ এজন ৰক্ষণশীল আছিল কিন্তু ভাৰতীয় শিক্ষাৰ্থীসকলৰ প্ৰতি তেওঁৰ মৰম বিশুদ্ধ আৰু স্বাৰ্থহীন আছিল। বহুতো শিক্ষাৰ্থীয়ে তেওঁৰ পৰামৰ্শ বিচাৰিছিল আৰু মই তেওঁৰ ওচৰত এপইণ্টমেণ্টৰ বাবে আবেদন কৰিছিলো যিটো তেওঁ মঞ্জুৰ কৰিছিল। মই সেই সাক্ষাৎকাৰটো কেতিয়াও পাহৰিব নোৱাৰো। তেওঁ মোক এজন বন্ধু হিচাপে সম্ভাষণ জনাইছিল।
তেওঁ মোৰ নিৰাশাবাদক হাঁহিছিল। "আপুনি ভাবেনে", তেওঁ কৈছিল, "সকলোৱে ফেৰোজেশ্বাহ মেহতা হ'ব লাগিব ? ফেৰোজেশ্বাহ আৰু বদৰুদ্দিন বিৰল। নিশ্চিত হওক এজন সাধাৰণ উকীল হ'বলৈ কোনো অস্বাভাৱিক দক্ষতাৰ প্ৰয়োজন নাই। সাধাৰণ সততা আৰু পৰিশ্ৰমে তেওঁক জীৱিকা নিৰ্বাহ কৰাত সক্ষম কৰিবলৈ যথেষ্ট। সকলো বোৰ ঘটনা জটিল নহয়। ঠিক আছে, আপোনাৰ সাধাৰণ পঢ়াৰ পৰিমাণ মোক জনাব।
যেতিয়া মই তেওঁক মোৰ পঢ়াৰ সামান্য ভাণ্ডাৰৰ সৈতে সন্মিলিত কৰিছিলো, তেতিয়া তেওঁ মই যিমান দেখিছিলোঁ, বৰঞ্চ হতাশ হৈছিল।
কিন্তু এইটো কেৱল এক মুহূৰ্তৰ বাবে আছিল। সোনকালেই তেওঁৰ মুখখন আনন্দদায়ক হাঁহিৰে জিলিকি উঠিল আৰু তেওঁ ক'লে, "মই আপোনাৰ সমস্যাটো বুজি পাইছো। আপোনাৰ সাধাৰণ পঢ়া হৈছে মেৰ্গে। আপোনাৰ পৃথিৱীৰ বিষয়ে কোনো জ্ঞান নাই, এটা ভাকিলৰ বাবে এক অপৰিহাৰ্য বিষয়। আপুনি আনকি ভাৰতৰ ইতিহাসও পঢ়া নাই। এজন ভাকিলে মানুহৰ প্ৰকৃতি জানিব লাগে।
তেওঁ তেওঁৰ মুখৰ পৰা এজন মানুহৰ চৰিত্ৰ পঢ়িবলৈ সক্ষম হ'ব লাগে। আৰু প্ৰতিজন ভাৰতীয়ই ভাৰতীয় ইতিহাস জনা উচিত। আইনৰ অনুশীলনৰ সৈতে ইয়াৰ কোনো সম্পৰ্ক নাই কিন্তু আপোনাৰ সেই জ্ঞান থকা উচিত। মই দেখিছো যে আপুনি আনকি ১৮৫৭ চনৰ 'মাল্টিনিৰ কায়ে আৰু মেলেছনৰ' ইতিহাসও পঢ়া নাই।
একেলগে সেইটো ধৰি লওক আৰু মানুহৰ প্ৰকৃতি বুজিবলৈ আৰু দুখন কিতাপ পঢ়ক।" এইবোৰ আছিল লাভাটৰ আৰু শ্বেমেলপেনিকৰ ফিজিঅ'গনোমিৰ কিতাপ।
মই এই সন্মানীয় বন্ধুজনৰ প্ৰতি অত্যন্ত কৃতজ্ঞ আছিলোঁ। তেওঁৰ উপস্থিতিত মই মোৰ সকলো ভয় নাইকিয়া হোৱা দেখিছিলো, কিন্তু মই তেওঁক এৰি যোৱাৰ লগে লগে, মই পুনৰ চিন্তা কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিলোঁ। 'এজন মানুহক তেওঁৰ মুখৰ পৰা জানিবলৈ' এই প্ৰশ্নটোৱে মোক আতংকিত কৰিছিল, যিহেতু মই ঘৰলৈ যাওঁতে দুখন কিতাপৰ কথা ভাবিছিলো। পিছদিনা মই লাভাটৰৰ কিতাপখন কিনিছিলো।
শ্বেমেলপেনিক দোকানত উপলব্ধ নাছিল। মই লাভাটৰৰ কিতাপখন পঢ়িছিলো আৰু স্নেলৰ ইকুইটিতকৈ ইয়াক অধিক কঠিন যেন লাগিছিল আৰু খুব কম আকৰ্ষণীয় পাইছিলো। মই শ্বেইকছপীয়েৰৰ ফিজিঅ'গনোমি অধ্যয়ন কৰিছিলো কিন্তু লণ্ডনৰ ৰাস্তাত শ্বেইকছপীয়েৰৰ খোজ কঢ়াটো বিচাৰি উলিওৱাৰ দক্ষতা অৰ্জন কৰা নাছিলোঁ। লাভাটৰৰ কিতাপখনে মোৰ জ্ঞানত যোগ দিয়া নাছিল। শ্ৰীযুত পিনকাটৰ পৰামৰ্শই মোক খুব কম পোনপটীয়া সেৱা দিছিল, কিন্তু তেওঁৰ মহানুভৱতাই মোক ভাল স্থানত থিয় কৰাইছিল ।
তেওঁৰ হাঁহি থকা মুকলি মুখখন মোৰ স্মৃতিত আছিল আৰু মই তেওঁৰ পৰামৰ্শক বিশ্বাস কৰিছিলো যে এজন সফল উকীল বনোৱাৰ বাবে ফেৰোজেশ্বাহ মেহতাৰ কুশলতা স্মৃতি আৰু সামৰ্থ্য অপৰিহাৰ্য নহয়; সততা আৰু উদ্যোগ যথেষ্ট আছিল। আৰু যিহেতু মোৰ এই শেষৰটো ভাল অংশ আছিল মই কিছু পৰিমাণে পুনৰৰ্নিহিত অনুভৱ কৰিছিলো।
মই 'কায়ে আৰু মেলেছন'ৰ সংখ্যাটো ইংলেণ্ডত পঢ়িব নোৱাৰিলোঁ কিন্তু মই দক্ষিণ আফ্ৰিকাৰ কিছুমানত এনে কৰিছিলো কিয়নো মই প্ৰথম সুযোগতে সেইবোৰ পঢ়িবলৈ চেষ্টা কৰিছিলোঁ।
এনেদৰে মোৰ হতাশাৰ সৈতে মাত্ৰ অলপ আশাৰে মই এছ.এছ. অসমৰ পৰা বোম্বাইত অৱতৰণ কৰিলোঁ। বন্দৰত সাগৰখন উত্তাল আছিল আৰু মই নমাৰ সময়ত ঘাটত শাৰী পাতি উপস্থিত হ'ব লাগিছিল।
খণ্ড- II
আইনী অনুশীলনৰ প্ৰাৰম্ভিক দিনত গান্ধী, জোহান্সবাৰ্গ ১৯০০
I
Raychanbhai
মই শেষ অধ্যায়ত কৈছিলো যে বোম্বাই বন্দৰত সাগৰ খহটা আছিল, জুন আৰু জুলাইত আৰৱ সাগৰত কোনো অস্বাভাৱিক কথা নহয়। এডেনৰ পৰা গোটেই পথটো কটা আছিল। প্ৰায় প্ৰতিজন যাত্ৰী অসুস্থ আছিল; মই অকলে ধুমুহাৰ ঢৌ চাবলৈ আৰু ঢৌৰ ছিটিকনি উপভোগ কৰিবলৈ ডেকত থকাৰ পৰা নিখুঁত আছিলোঁ। ৰাতিপুৱাৰ আহাৰত মোৰ উপৰিও মাত্ৰ এজন বা দুজন মানুহে তেওঁলোকৰ কোলাত সাৱধানে ধৰি থকা প্লেটবোৰৰ পৰা তেওঁলোকৰ ওটমিল ৰস খাই আছিল, নহ'লে লুচিটোৱে নিজেই তাত স্থান পাব।
বাহিৰৰ ধুমুহাটো মোৰ বাবে ভিতৰৰ প্ৰতীক আছিল। কিন্তু আনকি আগৰজনে মোক বিচলিত নকৰাকৈ এৰি দিয়াৰ পিছতো, মই ভাবো মই চিঠিখনৰ বিষয়ে একেটা কথা ক'ব পাৰোঁ। মোৰ মুখামুখি হ'বলৈ জাতিটোৰ সৈতে সমস্যা আছিল। মই ইতিমধ্যে মোৰ বৃত্তিআৰম্ভ কৰাত মোৰ অসহায়তাৰ বাবে ব্যাখ্যা দিছো। আৰু তাৰ পিছত, যিহেতু মই এজন সংস্কাৰক আছিলোঁ, মই নিজকে কৰ দি আছিলো যে কেনেকৈ কিছুমান সংস্কাৰ আৰম্ভ কৰিব পাৰি। কিন্তু মোৰ বাবে মই জনাতকৈও বেছি মজুত আছিল। মোৰ ডাঙৰ ভায়জনে মোক ডকত লগ কৰিবলৈ আহিছিল।
তেওঁ ইতিমধ্যে ডাঃ মেহতা আৰু তেওঁৰ ডাঙৰ ভায়েকৰ পৰিচয় দিছিল আৰু ডাঃ মেহতাই মোক তেওঁৰ ঘৰত ৰাখিবলৈ জোৰ দিয়াৰ লগে লগে আমি তালৈ গৈছিলো। এনেদৰে ইংলেণ্ডত পৰিচিত ব্যক্তিজন আৰম্ভ হৈছিল ভাৰতত অব্যাহত আছিল আৰু দুয়োটা পৰিয়ালৰ মাজত স্থায়ী বন্ধুত্বত পৰিণত হৈছিল। মই মোৰ মাক চাবলৈ পিন কৰি আছিলো। মই নাজানিছিলো যে মোক তাইৰ বুকুত ঘূৰাই পাবলৈ তাই আৰু এই সংসাৰত নাছিল। দুখৰ খবৰটো এতিয়া মোক দিয়া হৈছিল আৰু মই সচৰাচৰ স্নান বুজি পাওঁ। মই ইংলেণ্ডত থাকোতে সংঘটিত হোৱা তাইৰ মৃত্যুৰ বিষয়ে মোৰ ভাতৃয়ে মোক অজ্ঞ কৰি ৰাখিছিল। তেওঁ মোক বিদেশৰ দেশত আঘাতটো এৰি দিব বিচাৰিছিল। অৱশ্যে এই বাতৰিটো মোৰ বাবে এক তীব্ৰ আঘাত আছিল। কিন্তু মই ইয়াৰ ওপৰত ধ্যান দিব নালাগে। মোৰ দুখ মোৰ দেউতাৰ মৃত্যুতকৈও বেছি আছিল। মোৰ বেছিভাগ প্ৰিয় আশা ভাগি পৰিছিল। কিন্তু মোৰ মনত আছে যে মই নিজকে দুখৰ কোনো বন্য অভিব্যক্তিৰ বাবে এৰি দিয়া নাছিলো। মই আনকি চকুপানী পৰীক্ষা কৰিব পাৰিছিলো আৰু জীৱনলৈ লৈগৈছিলো যেন একো হোৱা নাছিল। ডাঃ মেহতাই মোক কেইবাজনো বন্ধুৰ সৈতে পৰিচয় কৰাই দিছিল তেওঁলোকৰ এজন আছিল তেওঁৰ ভাতৃ শ্ৰী ৰেভাশংকৰ জগজীৱন, যাৰ সৈতে জীৱনজোৰা বন্ধুত্ব গঢ়ি উঠিছিল। কিন্তু মই বিশেষভাৱে মন কৰিব লগা পৰিচয়টো আছিল কবি ৰায়চান্দ বা ৰাজচন্দ্ৰৰ বাবে ডাঃ মেহতাৰ এজন ডাঙৰ ভায়েকৰ পুত্ৰ আৰু ৰেভাশংকৰ জগজীৱনৰ নামত পৰিচালিত অলংকাৰ প্ৰতিষ্ঠানৰ অংশীদাৰ। তেতিয়া তেওঁ পঁচিশবছৰৰ ওপৰত নাছিল, কিন্তু তেওঁৰ সৈতে মোৰ প্ৰথম সাক্ষাতে মোক নিশ্চিত কৰিছিল যে তেওঁ এজন মহান চৰিত্ৰ আৰু শিকাৰ ব্যক্তি। তেওঁক শতাৱধনী বুলিও জনা গৈছিল (এজনৰ একেলগে এশটা বস্তু মনত ৰখা বা উপস্থিত থকাৰ অনুষদ আছিল), আৰু ডাঃ মেহতাই মোক তেওঁৰ স্মৃতিৰ কিছুমান কৃতিত্ব চাবলৈ পৰামৰ্শ দিছিল। মই জনা সকলো ইউৰোপীয় ভাষাৰ শব্দভাণ্ডাৰ শেষ কৰি দিছিলোঁ আৰু কবিক শব্দবোৰ পুনৰাবৃত্তি কৰিবলৈ কৈছিলো।
মই তেওঁলোকক দিয়া সঠিক ক্ৰমত তেওঁ এনে কৰিছিল। মই তেওঁৰ উপহাৰটো অৱশ্যে ইয়াৰ মন্ত্ৰৰ অধীনলৈ অহা অবিহনে ঈৰ্ষা কৰিছিলো। যিটো বস্তুৱে মোৰ ওপৰত ইয়াৰ মন্ত্ৰ প্ৰদৰ্শন কৰিছিল মই পিছত জানিব পাৰিছিলো। এইটো তেওঁৰ শাস্ত্ৰৰ বিষয়ে তেওঁৰ নিষ্কলঙ্ক চৰিত্ৰ আৰু আত্ম উপলব্ধিৰ প্ৰতি তেওঁৰ জ্বলন্ত আগ্ৰহআছিল। মই পিছত দেখিছিলো যে এইশেষটোৱেই একমাত্ৰ কাৰণ যাৰ বাবে তেওঁ বাস কৰিছিল।
মুকুতানন্দৰ নিম্নলিখিত শাৰীবোৰ সদায় তেওঁৰ ওঁঠত আছিল আৰু তেওঁৰ হৃদয়ৰ টেবলেটত খোদিত আছিল: 'মই নিজকে তেতিয়াহে আশীৰ্বাদপ্ৰাপ্ত বুলি ভাবিম যেতিয়া মই তেওঁক মোৰ দৈনন্দিন প্ৰতিটো কামত দেখিম; যি সেই সূতা যাক মুকুতানন্দৰ জীবনক সমর্থন কৰে । ৰায়চান্দভাইৰ বাণিজ্যিক লেনদেনে কেইবা হাজাৰ সামৰি লৈছিল। তেওঁ মুক্তা আৰু হীৰাৰ এজন জ্ঞানী আছিল। তেওঁৰ বাবে কোনো জটিল ব্যৱসায়িক সমস্যা ইমান কঠিন নাছিল। কিন্তু এই সকলোবোৰ বস্তু কেন্দ্ৰীয় ৰাউণ্ড নাছিল যিটো তেওঁৰ জীৱনঘূৰি আছিল। সেই কেন্দ্ৰটো আছিল ভগৱানক মুখামুখি কৈ চোৱাৰ আগ্ৰহ।
আগলৈ ....
আন্তৰিক ধন্যবাদেৰে.... দুদুল সোণোৱাল।
+++++++++++++++++++++++++++++
